Những ngày giáp Tết Nguyên đán, khi tiết trời miền núi Vũ Quang se lạnh, làng nghề nấu mật mía ở xã Thọ Điền (huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh) lại bước vào vụ sản xuất nhộn nhịp nhất trong năm. Từ sáng sớm đến khuya, các bếp nấu đỏ lửa liên hồi, hương mật mía ngọt ngào lan tỏa khắp thôn xóm, tạo nên không khí lao động khẩn trương, rộn ràng, báo hiệu một mùa Tết đủ đầy đang đến gần.
Thọ Điền là địa phương có truyền thống trồng mía và nấu mật hơn 50 năm nay. Trước đây, cây mía chủ yếu được trồng để bán nguyên liệu, giá cả bấp bênh, hiệu quả kinh tế chưa cao. Từ thực tiễn sản xuất, người dân địa phương đã mạnh dạn chuyển hướng sang chế biến sâu, ép mía nấu mật nhằm nâng cao giá trị sản phẩm, tạo việc làm và thu nhập ổn định. Từ vài hộ sản xuất nhỏ lẻ ban đầu, đến nay nghề nấu mật mía đã trở thành nghề truyền thống, gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế của người dân Thọ Điền.
Hiện nay, toàn xã có khoảng 100 hộ duy trì nghề nấu mật mía, tập trung chủ yếu tại các thôn 1, 5 và một số thôn lân cận. Thời điểm từ tháng 11 âm lịch đến Tết Nguyên đán là vụ sản xuất cao điểm, khi mía đạt độ chín, hàm lượng đường cao, cho chất lượng mật thơm ngon nhất.
Toàn xã có khoảng 100 hộ duy trì nghề nấu mật mía, tập trung chủ yếu tại các thôn 1, 5 và một số thôn lân cận
Theo người dân làng nghề, để có được mẻ mật mía đạt chất lượng, khâu lựa chọn nguyên liệu đóng vai trò rất quan trọng. Mía sau khi thu hoạch phải được chọn những cây già, dóng to, rửa sạch, cạo bỏ vỏ ngoài rồi đưa vào ép lấy nước. Nước mía tiếp tục được lọc kỹ để loại bỏ cặn bã trước khi đưa vào chảo nấu. Quá trình nấu mật đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và kinh nghiệm của người thợ, từ việc điều chỉnh độ lửa đến thao tác đảo mật và vớt bọt liên tục trong nhiều giờ liền.
Bà Phan Thị Hương, người có hàng chục năm gắn bó với nghề nấu mật mía ở Thọ Điền, chia sẻ: “Nấu mật không khó nhưng để có mật ngon thì không phải ai cũng làm được. Phải canh lửa đều, đảo tay liên tục, chỉ cần sơ suất là mật dễ bị khê hoặc không đạt độ sánh. Nghề này đòi hỏi sự chịu khó và rất nhiều kinh nghiệm”.
Cùng với các hộ sản xuất truyền thống, những năm gần đây, việc thành lập các hợp tác xã đã góp phần thay đổi phương thức tổ chức sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế và từng bước xây dựng thương hiệu cho sản phẩm mật mía Thọ Điền. Tiêu biểu là Hợp tác xã Dịch vụ mật mía Sơn Thọ (thôn 1, xã Thọ Điền), hiện đang là đầu mối thu mua, chế biến và tiêu thụ mật mía cho nhiều hộ dân trong vùng.
Chị Đoàn Thị Nhàn – Giám đốc HTX Dịch vụ mật mía Sơn Thọ cho biết: “Vào vụ Tết, HTX hoạt động hết công suất, bếp nấu gần như đỏ lửa cả ngày lẫn đêm. Bình quân mỗi ngày, HTX ép khoảng 5 tấn mía tươi, cho ra hơn 400 lít mật thương phẩm. Mật mía được nấu hoàn toàn thủ công, không pha trộn hóa chất nên được thị trường rất ưa chuộng. Sản phẩm làm ra đến đâu tiêu thụ hết đến đó”.
Ngày đêm đỏ lửa nấu mật phục vụ thị trường những ngày giáp Tết
Việc đầu tư máy móc vào khâu ép mía đã giúp người dân giảm đáng kể sức lao động so với trước đây, đồng thời nâng cao năng suất, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, các công đoạn chính như nấu, đảo và kiểm soát chất lượng mật vẫn giữ nguyên phương pháp thủ công truyền thống, tạo nên hương vị đặc trưng riêng có của mật mía Thọ Điền.
Bên cạnh những thuận lợi, nghề nấu mật mía cũng đang đối mặt với không ít khó khăn, thách thức. Biến đổi khí hậu khiến thời tiết diễn biến thất thường, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng mía. Ngoài ra, sự xuất hiện ngày càng nhiều của các sản phẩm thay thế như đường tinh luyện, mật ong công nghiệp với giá thành rẻ cũng tạo ra áp lực cạnh tranh lớn cho sản phẩm truyền thống.
Trước thực tế đó, người dân và các cơ sở sản xuất mật mía ở Thọ Điền đã chủ động thay đổi tư duy sản xuất, chú trọng nâng cao chất lượng, đảm bảo an toàn thực phẩm và xây dựng thương hiệu. Việc tham gia chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đã mở ra hướng đi mới cho làng nghề. Đến nay, sản phẩm mật mía Thọ Điền đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, góp phần nâng cao giá trị và uy tín trên thị trường.
Hiện mật mía Thọ Điền được bán với giá từ 65.000 – 70.000 đồng/lít (tương đương khoảng 1,4 kg), mang lại thu nhập ổn định cho người dân. Ngoài kênh tiêu thụ truyền thống, các hợp tác xã và hộ sản xuất còn tích cực ứng dụng công nghệ thông tin, quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội, tham gia các hội chợ, chương trình xúc tiến thương mại để mở rộng thị trường.
Theo ông Phạm Quang Tùng, Quyền Chủ tịch UBND xã Thọ Điền, toàn xã hiện có khoảng 30 ha mía nguyên liệu phục vụ nấu mật. Năm 2025, sản lượng mật mía toàn xã ước đạt khoảng 200 tấn, doanh thu khoảng 10 tỷ đồng. “Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục khuyến khích người dân mở rộng diện tích mía nguyên liệu, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ theo chuỗi giá trị, đồng thời tăng cường quảng bá sản phẩm nhằm nâng cao thu nhập và phát triển bền vững làng nghề truyền thống”, ông Tùng cho biết.
Giữa nhịp sống hiện đại, làng nghề mật mía Thọ Điền vẫn bền bỉ giữ lửa, không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa nông thôn. Những giọt mật sánh vàng, ngọt lành hôm nay chính là kết tinh của sự cần cù, sáng tạo và khát vọng vươn lên của người nông dân miền núi Hà Tĩnh./.
Hà Trang
