Với tiềm năng, lợi thế của tỉnh khoảng 60% diện tích rừng, đất lâm nghiệp, trong đó đã có trên 90% được giao đến từng chủ quản lý, là cơ hội cho phát triển kinh tế rừng, đặc biệt là các mô hình về lâm sản ngoài gỗ, dược liệu. Mô hình trồng cây Tràm trà, Tràm năm gân để chiết xuất tinh dầu đang được người dân Hà Tĩnh triển khai, mở ra hướng đi mới, mang lại hiệu quả kinh tế cao.
Tỉnh Hà Tĩnh hiện có 358.472 ha rừng và đất lâm nghiệp (chiếm 60% diện tích tự nhiên). Trong đó, rừng đặc dụng 74.501ha (chiếm 20,8% đất lâm nghiệp có rừng); rừng phòng hộ 115.971ha (chiếm 32,4% đất lâm nghiệp có rừng); rừng sản xuất 168.000ha (chiếm 46,9% đất lâm nghiệp có rừng). Những năm qua, nhờ thực hiện đồng bộ, hiệu quả công tác quản lý, bảo vệ rừng, phòng cháy, chữa cháy rừng, khai thác quỹ đất trồng rừng nguyên liệu đã góp phần tăng tỷ lệ che phủ rừng đạt 48,9% và là cơ sở tạo môi trường tốt, không khí sạch, chống xói mòn, chống cát bay ven biển; tạo cơ sở cho phát triển công nghiệp chế biến từ rừng trồng với sản phẩm có hàm lượng khoa học công nghệ cao, giá trị tiềm năng để bán tín chỉ các-bon, phát triển kinh tế rừng, tạo ra nhiều giá trị đa dụng.
Những năm gần đây việc sản xuất, kinh doanh tinh dầu tràm tại một số tỉnh trong khu vực Bắc Trung Bộ, tương đồng với Hà Tĩnh như Quảng Trị, Thừa Thiên Huế ngày càng phát triển đem lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân ở các địa phương. Hà Tĩnh mặc dù có nhiều tiềm năng để phát triển loại hình kinh doanh này nhưng chưa được quan tâm, đầu tư đúng mức vì vậy có rất ít các cơ sở trồng nguyên liệu và chiết xuất tinh dầu. Rừng trồng của Hà Tĩnh hiện nay đang chủ yếu là cây Keo nguyên liệu, thời gian quay vòng vốn chậm và hiệu quả chỉ đạt xấp xỉ 10-15 triệu/ha/năm. Thời gian qua, Hà Tĩnh chưa du nhập cây tràm trà, tràm năm gân do vậy diện tích hai loại cây này có rất ít, chủ yếu phân tán trong tự nhiên, chưa có vùng trồng tập trung để cung cấp nguyên liệu khai thác tinh dầu.
Xuất phát từ thực trạng nêu trên, năm 2023, Dự án “Ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng mô hình thử nghiệm trồng và chiết xuất tinh dầu cây tràm trà và tràm năm gân tại Hà Tĩnh” đã được Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Hà Tĩnh triển khai tại thôn Tùng Lâm (xã Thạch Xuân). Với mục tiêu, xây dựng thành công quy trình trồng và chiết xuất tinh dầu. Đồng thời, đánh giá khả năng thích ứng, hiệu quả kinh tế của cây Tràm trà, Tràm năm gân trên vùng bán sơn địa xã Thạch Xuân nói riêng và tỉnh Hà Tĩnh nói chung, tạo ra vùng nguyên liệu tập trung, bền vững phục vụ sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị và hiệu quả trên một đơn vị diện tích. Từ đó, góp phần tăng thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân.
Diện tích trồng cây Tràm năm gân đang sinh trưởng tốt.
Sau gần 3 năm triển khai thực hiện, đến nay dự án đã trồng thành công với tổng diện tích 6 ha (trong đó có 3 ha cây Tràm trà và 3 ha cây Tràm năm gân) phát triển tốt. Từ nguồn giống của Viện Cải thiện giống và Phát triển lâm sản, Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Hà Tĩnh đã tập huấn, chuyển giao quy trình công nghệ về, kỹ thuật trồng cây cho các hộ dân. Từ nguồn nguyên liệu trồng, dự án tiếp tục triển khai mô hình chiết xuất tinh dầu tại HTX tinh Dầu dược liệu Hoa Đà tại xã Thạch Xuân. HTX đã đầu tư lò, quy trình công nghệ chiết xuất với quy mô hiện đại giá trị trên 1 tỷ đồng, công suất đạt hơn 500kg mẻ, đảm bảo theo tiêu chuẩn ISO 4730 2017 và Dược điển Việt Nam.
Một số diện tích đã cho thu hoạch lá để chiết xuất tinh dầu…
Tháng 4/2025, cơ sở chế xuất tinh dầu đã cơ bản hoàn thiện và đi vào hoạt động, cho ra sản phẩm tinh dầu của dự án. Tinh dầu tràm từ dự án đã được gửi đi phân tích kiểm nghiệm tại các viện chuyên ngành để làm căn cứ khoa học cho việc chiết xuất và cơ sở dữ liệu cho phát triển mở rộng diện tích về sau. Hiện sản phẩm tiêu thụ đúng quy định trên thị trường, được thiết kế logo, nhãn mác và xây dựng công bố tiêu chuẩn cơ sở: TCCS 01:2025/HOADA ngày 28/5/2025 công bố tiêu chuẩn cơ sở sản phẩm tinh dầu tràm trà và TCCS 02:2025/HOADA ngày 28/5/2025 công bố tiêu chuẩn cơ sở sản phẩm tinh dầu tràm năm gân. Tràm trà, tràm năm gân có hàm lượng, chất lượng tinh dầu cao, có thể đạt từ 1,3 đến 2,4% so với tràm gió truyền thống. Loại cây này chỉ cần trồng một lần nhưng có thể thu hoạch liên tục trong vòng 20 – 30 năm. Với công nghệ và thiết bị sản xuất tinh dầu hiện đại, sử dụng nồi hơi chạy điện, công suất 1,5 tấn nguyên liệu một mẻ.
Theo đại diện của HTX tinh dầu dược liệu Hoa Đà – ông Lê Tiến Sơn, Giám đốc HTX cho biết: Kỹ thuật trồng cây tràm trà, tràm năm gân không khó, chỉ cần đào hố, bón lót bằng phân chuồng và phân NPK, sau đó trồng cây giống, phủ bạt để giữ ẩm và hạn chế cỏ dại, mật độ trồng từ 10 – 15 ngàn cây/ha. Nếu trồng, chăm sóc tốt, cây có thể đạt chiều cao trung bình từ 2-3m, lá nhiều, hàm lượng tinh dầu cao. Để chưng cất tinh dầu, khi cây đạt chiều cao trung bình từ 1 – 1,5m thì bắt đầu thu hoạch lá. Bình quân mỗi năm, 1 ha cây tràm năm gân cho thu hoạch 10 tấn nguyên liệu thô. Đến nay, trong vùng HTX đã trồng được 30 ha, chúng tôi đã đầu tư hệ thống chiết xuất công suất lớn theo tiêu chuẩn hiện đại, sản phẩm tinh dầu tràm của đơn vị đã ra thị trường. Thời gian tới, HTX sẽ kết hợp xây dựng mô hình chiết xuất gắn với trải nghiệm sinh thái để quảng bá sản phẩm. Tràm trà, tràm năm gân có tuổi thọ từ 20 – 30 năm, phù hợp với địa chất, khí hậu, ít sâu bệnh và khả năng cho hiệu quả về trữ lượng, tinh chất dầu so với tràm gió địa phương. Bên cạnh đó, cây tràm có thể vận dụng để phát triển trên diện rộng, dễ thu hồi vốn và có tiềm năng để xuất khẩu.
Diện tích trồng cây Tràm trà sinh trưởng vượt trội…
Năm 2025 vừa qua, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Tĩnh đã thành lập Tổ chuyên gia tư vấn đánh giá, nghiệm thu kết quả thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Trên cơ sở đó, Tổ chuyên gia đã phối hợp địa phương, các đơn vị liên quan tiến hành kiểm tra, nghiệm thu, đánh giá tại hiện trường thực hiện. Theo đó, mô hình đã được triển khai tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật, hợp đồng thực hiện dự án, phù hợp với điều kiện khí hậu và đất đai tại địa phương. Diện tích thực hiện và mật độ trồng cơ bản đạt yêu cầu đề ra, đảm bảo năng suất theo đặt hàng. Mô hình trồng tràm trà và tràm năm gân đã áp dụng đúng quy trình, cây trồng sinh trưởng, phát triển tốt và có tiềm năng mở rộng. Đơn vị chủ trì và Chủ nhiệm dự án đã xây dựng được 01 quy trình kỹ thuật trồng cây Tràm trà và Tràm năm gân, thể hiện khá đầy đủ các bước, bao gồm: công tác chẩu bị trồng cây (chọn địa hình, khí hậu, nguồn giống), xử lý thực bì, làm đất, bón phân, trồng cây, chăm sóc, bảo vệ và khai thác… phù hợp với kết quả nghiên cứu. Đơn vị chủ trì đã làm chủ được quy trình được chuyển giao, đồng thời đã có điều chỉnh để phù hợp với điều kiện thực tiễn tại mô hình, cho kết quả khả quan và có thể nhân rộng. Dự án đã sản xuất được 577,5 lít tinh dầu tràm trà và 420 lít tinh dầu tràm năm gân, đáp ứng yêu cầu đặt hàng. Các sản phẩm được công bố chất lượng cơ sở, đảm bảo lưu hành trên thị trường, có tiềm năng tiêu thụ trong và ngoài tỉnh.
Khu vưc chiết xuất tinh dầu Tràm của HTX tinh dầu dược liệu Hoa Đà
Theo báo cáo tổng kết thực hiện của Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Hà Tĩnh, Phương án trồng tràm để khai thác tinh dầu mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với phương án trồng lấy nguyên liệu. Lợi nhuận thu được từ tinh dầu đạt 115.225.000 đồng/ha đối với Tràm trà (trong khi trồng lấy nguyên liệu chỉ đạt 38.975.000 đồng/ha). Lợi nhuận thu được từ tinh dầu đạt 68.475.000 đồng/ha đối với Tràm năm gân (trong khi trồng lấy nguyên liệu chỉ đạt 23.975.000 đồng/ha). Mặc dù chi phí đầu tư cho phương án tinh dầu cao hơn do cần thêm hệ thống chưng cất và các loại vật tư phụ trợ như chai lọ, tem nhãn…, nhưng giá trị thu được từ tinh dầu vẫn đảm bảo khả năng sinh lời tốt. Tổng chi phí hàng năm của mô hình khai thác tinh dầu là 96.525.000 đồng, trong đó bao gồm cả phần khấu hao thiết bị (12,5 triệu đồng/năm). So với lợi nhuận ròng 115.225.000 đồng/năm (đối với Tràm trà) và 68.475.000 đồng (đối với Tràm năm gân) cho thấy mô hình gần như có thể thu hồi toàn bộ vốn đầu tư trong năm đầu tiên, nếu tính cả chi phí đầu tư ban đầu. Sau khoảng 2,5 đến 3 năm, toàn bộ vốn đầu tư ban đầu (bao gồm thiết bị và sản xuất) có thể được thu hồi và từ sau năm thứ 3 trở đi, mô hình sẽ bước vào giai đoạn sinh lời ròng (đối với Tràm trà) và từ 3-4 năm có thể thu hồi vốn (đối với Tràm năm gân).
Tổ chuyên gia tư vấn đánh giá, nghiệm thu kết quả thực hiện tại hiện trường
Trên cơ sở thành công của các mô hình nông lâm nghiệp trên địa bàn tỉnh nói chung và Mô hình trồng tràm trà, tràm năm gân để chiết xuất tinh dầu nói riêng, vừa qua Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh đã tham mưu Sở Nông nghiệp và Môi trường đã định hướng đưa Danh mục các Mô hình trồng thử nghiệm một số loài cây dược liệu, lâm sản ngoài gỗ đa giá trị, chất lượng cao (Tràm trà, Tràm 5 gân, Ba kích tím,…) vào trong Chương trình Khuyến nông tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2026 – 2030 đã được UBND tỉnh Hà Tĩnh phê duyệt tại Quyết định số 2989/QĐ-UBND ngày 28/11/2025, với mục tiêu nhằm hướng đến mục tiêu tuyển chọn một số loài cây dược liệu, lâm sản ngoài gỗ đa giá trị, chất lượng cao phù hợp với điều kiện khí hậu Hà Tĩnh. Từ đó hình thành vùng dược liệu và lâm sản góp phần phát triển kinh tế, xã hội gắn với nâng cao sức khoẻ, du lịch sinh thái.
Mô hình trồng tràm trà, tràm năm gân để chiết xuất tinh dầu đã và đang được người dân Hà Tĩnh triển khai, mở ra hướng đi mới, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Đã tạo ra mô hình điểm để cho người dân trong vùng tham quan học tập, trên cơ sở đó phát triển mở rộng quy mô, tiến tới tạo thành vùng sản xuất hàng hoá. Tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích, thu nhập của người sản xuất được tăng lên. Tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập cho người dân và doanh nghiệp, góp phần tăng thu nhập cho xã hội, đem lại hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội thiết thực và có ý nghĩa thực tiễn trong việc phát triển kinh tế khu vực vùng núi, phát huy hiệu quả tiềm năng, lợi thế rừng và đất lâm nghiệp Hà Tĩnh theo định hướng Nghị quyết số 04-NQ/TU ngày 07/12/2017 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh “Về tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo công tác quản lý, bảo vệ, phát triển và khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế rừng và đất lâm nghiệp đến năm 2025 và những năm tiếp theo”, Quyết định số 2989/QĐ-UBND ngày 28/11/2025 của UBND tỉnh về Chương trình Khuyến nông tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2026 – 2030./.
Văn Thắng
