Chương 1: Giới thiệu về nấm Linh chi
Nấm Linh chi
Linh chi là vị thuốc quý đã được loài người nghiên cứu sử dụng từ lâu đời. Trong sách “Thần nông bản thảo” – một dược thư cổ của Trung Quốc cách đây hơn 2.000 năm cũng ghi lại khá nhiều tác dụng chữa bệnh của linh chi. Linh chi còn có nhiều tên khác như thuốc Thần tiên, nấm Trường thọ, cỏ Trường sinh v.v… Xưa kia linh chi chỉ được khai thác trong thiên nhiên nên nó là loại thuốc quý, hiếm và rất đắt tiền. Giá một lạng linh chi còn đắt hơn một lạng vàng ròng nên chỉ dành để tiến vua, chúa hoặc bán cho những người giàu có.
Linh chi (Ganoderma) có chu trình sống giống các loại nấm đảm khác, vị trí phân loại như sau:
– Ngành: Eumycote
– Bộ: Polyporales
– Chi: Ganoderma
– Lớp: Basidiomycetes
– Họ: Ganodermataceae
– Loài: Ganoderma lucidum
* Đặc điểm sinh học
– Linh Chi thuộc nhóm nấm lớn và rất đa dạng về chủng loại. Từ khi xác lập thành một chi riêng, là Ganoderma Karst. (1881), đến nay tính ra có hơn 200 loài được ghi nhận, riêng Ganoderma lucidum đã có 45 thứ.
– Nấm Linh Chi (quả thể) cây nấm gồm 2 phần cuống nấm và mũ nấm (phần phiến đối điện với mũ nấm).
– Cuống nấm dài hoặc ngắn hay không cuống, đính bên có hình trụ đường kính 0,5-3cm. Cuống nấm cứng, ít phân nhánh, đôi khi có uốn khúc cong queo. Lớp vỏ cuống màu đỏ, nâu đỏ, nâu đen, bóng, không có lông, phủ suốt lên mặt tán nấm.
– Mũ nấm (tai nấm) hoá gỗ, xoè tròn, khi non có hình trứng, lớn dần có hình quạt, hình bầu dục hoặc thận. Trên mặt mũ có vân gạch đồng tâm màu sắc từ vàng chanh- vàng nghệ- vàng nâu – vàng cam – đỏ nâu – nâu tím, nhẵn, được phủ bởi lớp sắc tố bóng như láng vecni. Mũ nấm có đường kính 2-15cm, dày 0,8-1,2cm, phần đính cuống thường gồ lên hoặc hơi lõm. Mặt dưới phẳng, màu trắng hoặc vàng, có nhiều lỗ li ti, là nơi hình thành và phóng thích bào tử nấm. Bào tử nấm dạng trứng cụt với hai lớp vỏ, giữa hai lớp vỏ có nhiều gai nhọn nối từ trong ra ngoài
Chu trình phát triển của nấm linh chi
– Khi nấm đến tuổi trưởng thành thì phát tán bào tử từ phiến có màu nâu sẫm.
Cấu tạo nấm linh chi
* Phân loại : Có 2 nhóm lớn là: Cổ linh chi và linh chi
– Cổ linh chi:
Là các loài nấm gỗ không cuống (hoặc cuống rất ngắn) có nhiều tầng (mỗi năm thụ tầng lại phát triển thêm một lớp mới chồng lên). Mũ nấm hình quạt, màu từ nâu xám đến đen sẫm, mặt trên sù sì thô ráp. Chúng sống ký sinh và hoại sinh trên cây gỗ trong nhiều năm (đến khi cây chết thì nấm cũng chết). Vì vậy các nhà bảo vệ thực vật xếp cổ linh chi vào nhóm các tác nhân gây hại cây rừng, cần khống chế. Cổ linh chi mọc hoang từ đồng bằng đến miền núi ở khắp nơi trên thế giới. Trong rừng rậm, độ ẩm cao, cây to thì nấm phát triển mạnh, tán lớn. Ở Việt Nam đã phát hiện trong rừng sâu Tây Nguyên có những cây nấm cổ linh chi lớn, có cây tán rộng tới hơn 1 mét, nặng hơn 40kg.
Tên khoa học: Ganoderma applanatum (Pers) Past. Cổ linh chi có hàng chục loài khác nhau.
Cổ linh chi
– Linh chi:
Là các loài nấm gỗ mọc hoang ở những vùng núi cao và lạnh ở các tỉnh Tứ Xuyên, Quảng Tây, Quảng Ðông (Trung Quốc). Nấm có cuống, cuống nấm có màu (mỗi loài có một màu riêng như nâu, đỏ vàng, đỏ cam). Thụ tầng màu trắng ngà hoặc màu vàng. Mũ nấm có nhiều hình dạng, phổ biến là hình thận, hình tròn. Mặt trên bóng. Nấm hơi cứng và dai.
Tên khoa học: Ganoderma lucidum (Leyss ex Fr) Kart (Linh chi có rất nhiều loài khác nhau). Sách Bản thảo cương mục (in năm 1595) của Lý Thời Trân, đại danh y Trung Quốc đã phân loại linh chi theo màu sắc thành 6 loại, mỗi loại có công dụng chữa bệnh khác nhau:
– Loại có màu vàng gọi là Hoàng chi hoặc Kim chi.
– Loại có màu xanh gọi là Thanh chi.
– Loại có màu trắng gọi là Bạch chi hay Ngọc chi.
– Loại có màu hồng, màu đỏ gọi là Hồng chi hay Ðơn chi hoặc Xích chi.
– Loại có màu đen gọi là Huyền chi hay Hắc chi.
– Loại có màu tím gọi là Tử chi.
Chương 2: Kỹ thuật trồng nấm linh chi dưới tán rừng
Mô hình trồng nấm linh chi dưới tán rừng
1. Thời vụ
Thời vụ nuôi trồng nấm Linh chi tốt nhất là từ tháng 8 dương lịch năm trước đến tháng 4 dương lịch năm sau.
2. Quy trình kỹ thuật
2.1. Chuẩn bị nguyên liệu
– Gỗ: Cây gỗ keo tươi được đốn chặt không bị sứt vỏ, đường kính 5-20 cm.
– Cám ngô: Độ mịn qua sàng 0,125φmm ≥ 98, không lẫn hạt tấm to, không nhiễm mốc và tạp chất.
– Cám gạo: Độ mịn qua sàng 0,125φmm ≥ 98, không lẫn hạt tấm to, không nhiễm mốc và tạp chất.
– Túi nilon: Túi nilon chất liệu PP hoặc PE chịu nhiệt từ 115 – 150oC, áp suất 1 – 1,5 atm, kích thước 350 x 450 mm, độ dày nilon 0,025 mm, gấp đáy mỗi bên 60 mm
– Cổ nút: Vật liệu sản xuất là hạt nhựa PP chịu nhiệt từ 115 – 150oC, áp suất 1 – 1,5 atm, đường kính ngoài Ø 40mm, chiều cao 22mm, chiều dày xung quanh cổ 0,1mm.
– Nắp nhựa: Vật liệu sản xuất là nhựa PP chịu nhiệt từ 115 – 150oC, áp xuất 1,0 – 1,5 atm, đường kính ngoài Ø 40mm, chiều cao 25mm, chiều dày xung quanh nắp 0,1mm.
– Bột nhẹ CaCO3: Độ pH ≤ 9,5, độ ẩm 0,35%, độ mịn qua sàng (sàng 0,125mm TCVN 2230 – 77) đạt 99,9%, hàm lượng cặn không tan trong HCl đạt 0,01%.
– Bông không thấm nước: Bông sơ tự nhiên, thành phần chính là cellulose, độ ẩm ≤ 8 %, hàm lượng tạp chất (dư lượng vỏ hạt bông/mày bông) ≤ 1 %, Tro toàn phần ≤ 2,5 %, không mốc, không lẫn tạp chất.
2.2. Xử lý nguyên liệu
Gỗ keo tươi sau khi chặt từ 3 đến 4 ngày cây có dấu hiệu rút nước thì đủ điều kiện làm nguyên liệu trồng nấm Linh chi. Tiến hành cắt khúc, mỗi khúc gỗ có chiều dài 17-20cm.
Cắt khúc nguyên liệu…
2.3. Đóng bịch:
Trộn đều 10% cám ngô và 10% cám gạo thu được hỗn hợp cám đồng nhất. Hỗn hợp cám được bổ sung vào cơ chất trồng nấm Linh chi theo 2 cách sau:
– Cách 1: Dùng nước vôi pH 12-14 (4 kg vôi tôi pha với 1000 lít nước) tưới vào các khúc gỗ, lăn đều các khúc gỗ vào hỗn hợp cám. Sau đó xếp chặt các khúc gỗ vào túi nilon với khối lượng 3,75 kg/bịch.
– Cách 2: Trộn hỗn hợp cám ngô, cám gạo vào cùng với mùn cưa (có thể sử dụng mùn cưa từ quá trình cắt, xẻ gỗ). Xếp chặt các khúc gỗ vào túi nilon với khối lượng 3,75 kg/bịch. Sau đó bổ sung thêm hỗn hợp cám, mùn cưa vào các khe hở và trên bề mặt bịch phôi.
Đóng bịch trồng nấm lim xanh
2.4. Hấp khử trùng:
Các bịch cơ chất được hấp ở nhiệt độ 100oC, trong thời gian 8,0 tiếng hoặc ở 121oC trong thời gian 4,0 tiếng.
2.5. Cấy giống:
Các bịch cơ chất sau khi hấp khử trùng xong được chuyển vào phòng cấy giống và làm nguội. Khi nhiệt độ bịch gỗ giảm xuống dưới 28oC thì bắt đầu tiến hành cấy giống nấm Linh chi.
Lưu ý: Đối với phòng cấy giống phải đảm bảo sạch sẽ, thoáng mát. Trước khi cấy giống phải tiến hành khử trùng phòng cấy bằng dung dịch formalin 0,5% hoặc dung dịch formalin và thuốc tím (7 g thuốc tím KMnO4 + 10 g formalin/1m3) hoặc đốt lưu huỳnh (10g/m3) đóng kín cửa trong vòng 12 đến 24 giờ. Mở cửa thông gió sau 24 giờ cho bay hết mùi và an toàn thì mới đượcvào sử dụng phòng cấy.
Chuẩn bị giống nấm Linh chi: Sử dụng giống nấm lim xnah cấp II trên cơ chất hạt (thóc) hoặc cơ chất mùn cưa; đúng độ tuổi (20 đến 30 ngày tuổi), không bị nhiễm nấm bệnh và nấm dại.
Cấy giống: Lượng giống cấy cho 01 bịch cơ chất bằng 10% khối lượng cơ chất tương đương với 37,5 g giống/bịch cơ chất.
Sau khi cấy giống các bịch phôi được ghi kí hiệu, số lô sản xuất và chuyển sang khu vực nuôi sợi.
2.6. Nuôi sợi nấm:
Nhà nuôi sợi nấm Linh chi cần đảm bảo sạch sẽ, thoáng mát, nhiệt độ thích hợp nhất cho hệ sợi nấm Linh chi là 25 đến 30oC, độ ẩm không khí 65 đến 70%, không cần ánh sáng.
Các bịch phôi sau khi cấy giống được chuyển ra nhà nuôi trồng và xếp thành dãy khối, mỗi dãy khối gồm 2 hàng bịch, chiều dài của dãy khối tùy thuộc vào chiều dài của lán, các bịch phôi được xếp thành từ 3 – 5 lớp; khoảng cách giữa các dãy khối từ 20 đến 30 cm.
Trong thời gian nuôi sợi nấm không được tưới nước lên bịch nấm và hạn chế tối đa việc vận chuyển để tránh làm hưởng đến sợi nấm.
Trong quá trình sợi nấm phát triển, phải kiểm tra và loại bỏ ngay những bịch nấm bị nhiễm bệnh, đồng thời tìm nguyên nhân và giải pháp khắc phục.
Khi sợi nấm Linh chi sinh trưởng được 1/3 chiều dài bịch phôi thì tiến hành rút bớt nút bông, chỉ để lại 1/5 lượng bông so với ban đầu để tạo điều kiện thuận lợi cho mầm quả thể nấm Linh chi hình thành.
Lưu ý: Trước và sau khi ươm sợi phải được vệ sinh nhà xưởng bằng vôi bột (0,2 kg vôi bột/m2) hoặc xông formalin hoặc rửa bằng nước dung dịch cloramin B dạng bột thông thường là 25%, liều lượng sử dụng 0,1g/10 lít nước
2.7. Chăm sóc quả thể:
Khi mầm quả thể nấm Linh chi bắt đầu hình thành, khoảng 45 đến 50 ngày sau khi cấy giống thì tiến hành vận chuyển ra dưới tán rừng tự nhiên để chăm sóc quả thể. Các bịch phôi nấm Linh chi được lột bỏ phần túi nilon, xếp thành luống dưới tán rừng và phủ đất kín bịch phôi, lớp đất dày khoảng 5cm.
Lưu ý: Nên lựa chọn khu vực tán rừng có độ che phủ lớn để hạn chế tối đa tác động của ánh sáng mặt trời, mưa lên quả thể nấm Linh chi.
Trong quá trình chăm sóc, nếu điều kiện không khí quá khô có thể tưới nước bổ sung để tạo điều kiện thuận lợi cho quả thể nấm hình thành và phát triển. Tùy từng vào điều kiện thời tiết cụ thể mà số lần tưới dao động từ 2 đến 3 lần/ngày.
Thời gian từ khi cấy giống đến khi bắt đầu thu hoạch nấm Linh chi khoảng 75 đến 80 ngày.
2.8. Phòng trừ sâu bệnh hại:
- Các bệnh sinh lý
– Biểu hiện: Nấm Linh chi có thể biểu hiện một số bệnh như sợi thưa, sợi nấm bị chết hoặc co lại không mọc sâu vào cơ chất. Quả thể nấm tạo cuống dài, kết bông cải, tai khô cứng, màu quả thể nấm bị thay đổi (sẫm màu hoặc màu nhạt), phiến nấm mỏng, nhanh già….
– Nguyên nhân:
+ Do chất lượng giống nấm không đảm bảo, giống nấm sinh trưởng kèm.
+ Do cơ chất nuôi trồng có độ ẩm, pH không phù hợp với sinh trưởng của hệ sợi nấm làm cho sợi nấm Linh chi không mọc sâu vào cơ chất.
+ Do các điều kiện như nhiệt độ, độ ẩm không khí, nồng độ khí CO2 không đảm bảo, khiến cho quả thể nấm Linh chi phát triển không bình thường, dị dạng.
– Biện pháp khác phục:
+ Chọn giống nấm Linh chi tốt, sinh trưởng khỏe.
+ Kiểm soát tốt các tiêu chuẩn của cơ chất nuôi trồng.
+ Đảm bảo đầy đủ các yếu tố ngoại cảnh phù hợp với sinh trưởng của nấm.
- Bệnh nhiễm nấm mốc
* Nấm mốc cam
– Biểu hiện: Nấm mốc mọc dày trên bề mặt nút bông và các chỗ bị rách túi, sinh ra các bào tử màu cam.
– Cách khắc phục:
+ Không để nút bông bị ướt sau khi hấp.
+ Không làm rách hay vỡ túi nấm.
+ Vệ sinh nhà cấy giống sạch sẽ.
+ Cách ly các túi nấm bị nhiễm bệnh ra xa khu vực nuôi trồng, quét thuốc tím lên các điểm bị nhiễm bệnh.
* Nấm mốc xanh
– Biểu hiện: Nấm mốc xanh có hệ sợi mảnh, mọc sát vào cơ chất. Vết bệnh trải rộng nhanh, bào tử tạo thành dề, mịn, ban đầu có màu trắng, sau chuyển sang màu xanh lục hoặc xanh lam. Chúng cạnh tranh dinh dưỡng với nấm Linh chi, đồng thời tiết ra độc tố ức chế và tiêu diệt sợi nấm Linh chi.
– Cách khắc phục:
+ Thực hiện hấp thanh trùng các túi giá thể đúng yêu cầu .
+ Kiểm tra độ ẩm cơ chất cẩn thẩn trước khi đóng túi.
+ Vệ sinh nhà cấy giống sạch sẽ, che chắn để tránh gió.
+ Kiểm tra lại điều kiện của nhà nuôi sợi nấm.
+ Cách ly các túi nấm bị nhiễm bệnh ra xa khu vực nuôi trồng.
* Nấm mốc đen
– Biểu hiện: Hệ sợi mốc đen mọc sát vào cơ chất. Bào tử ban đầu có màu trắng, sau chuyển sang màu đen hoặc màu nâu. Chúng cạnh tranh dinh dưỡng và nguồn oxy với nấm Linh chi, đồng thời tiết ra độc tố ức chế và tiêu diệt sợi nấm.
– Cách khắc phục:
+ Thực hiện hấp thanh trùng các túi cơ chất đúng yêu cầu.
+ Kiểm tra độ ẩm cơ chất cẩn thẩn trước khi đóng túi.
+ Vệ sinh nhà cấy giống sạch sẽ, che chắn để tránh gió.
+ Kiểm tra lại điều kiện của nhà nuôi sợi nấm.
+ Cách ly các túi nấm bị nhiễm bệnh ra xa khu vực nuôi trồng.
* Bệnh nhiễm do vi khuẩn
– Vi khuẩn nhiễm vào quả thể thường ở chân hoặc mũ nấm, chúng hút dinh dưỡng làm quả thể bị khô xác hoặc thối nhũn.
– Cách phòng bệnh: Tuân thủ đúng quy trình khử trùng cơ chất và vệ sinh sạch sẽ khu vực nuôi trồng nấm.
* Bệnh nhiễm do virus
– Biểu hiện: Virus lây nhiễm vào nấm thường làm ức chế sự phát triển của quả thể, mũ nhỏ, thậm chí gây chết nấm.
– Các phòng bệnh: Bệnh virus không có thuốc đặc trị, chỉ dùng biện pháp phòng bệnh như đốt khử trùng hoặc dùng nhiệt độ cao để xử lý môi trường nuôi trồng nấm và khu vực nấm bị bệnh.
* Bệnh do động vật hại và cách phòng trừ
– Chuột, kiến, gián, ốc
+ Chúng thường ăn hạt thóc có giống nấm, sợi giống và nấm Linh chi còn non.
+ Thiệt hại chính do chúng gây ra là việc phát tán mầm bệnh (nhiễm khuẩn hặc nấm mốc) cho nấm Linh chi.
+ Để phòng trừ các tác nhân gây trên chúng ta thực hiện đánh bẫy, bả chuột hoặc rắc hóa chất để xua đuổi chúng.
– Nhện nấm
+ Nhện nấm sinh sản nhanh và có vòng đời ngắn (17-24 ngày) nên chúng là đối tượng nguy hiểm cho nấm. Nhện cắn sợi nấm, gây hại mầm quả thể và quả thể non.
+ Cách phòng trừ:
Chọn nơi nuôi trồng tốt, xa nơi chứa nguyên liệu.
Cơ chất phải được khử trùng triệt để ở nhiệt độ ≥ 100oC
Khử trùng phòng nuôi bằng formalin 0,5% hoặc xông hơi diêm sinh.
Dùng hóa chất dẫn dụ để diệt.
– Rệp (Bọ mạt)
+ Rệp có kích thước rất nhỏ như hạt bụi có màu trắng nhạt, chúng sinh sản rất nhanh theo kiểu bọc ấu trùng. Chúng cắn nát sợi nấm Linh chi và đẻ trứng tại miệng vết cắn.
+ Trứng rệp có khả năng tự hút dinh dưỡng từ sợi nấm và lớn dần như trứng ốc, trứng cá và chuyển màu từ trắng ngà sang vàng. Bọc trứng tạo ấu trùng sau 10 – 15 ngày hình thành hàng ngàn cá thể mới.
+ Với kích thước rất nhỏ, lây truyền nhờ gió và kiểu sinh sản bọc ấu trùng nên rệp phát triển rất nhanh và gây tác hại lớn. Ban đầu rệp kí sinh ở nút bông hay vỏ túi nấm. Sau đó chúng tìm cách chui vào trong túi hoặc xâm nhiễm qua các vết rạch hoặc cổ nút. Các bịch phôi bị nhiễm rệp có các hạt như trứng cá ở bề mặt hoặc tại các vết rạch, xung quanh sợi nấm bị hư hại có màu nâu, khô xác.
+ Biện pháp phòng trừ rệp:
Nuôi trồng nấm xa các chuồng trại chăn nuôi gia súc, gia cầm.
Vệ sinh bằng hóa chất khu vực ươm sợi và nhà trồng.
Rắc vôi bột toàn bộ nền nhà xưởng nơi sản xuất.
– Tuyến trùng
+ Tuyến trùng là một loại giun chỉ rất nhỏ, dài khoảng 1mm, thường sống trong đất ẩm hoặc nước bẩn. Có hai loại tuyến trùng là tuyến trùng ký sinh trên hệ sợi nấm và tuyến trùng gây thối nhũn quả thể nấm.
+ Chúng dùng đầu chích hút thức ăn từ quả thể nấm, cắn nát làm cho quả thể nấm Linh chi bị nhũn, vữa và có mùi hôi tanh.
+ Cách phòng trừ:
Quá trình hấp khử trùng các bịch cơ chất phải đúng kỹ thuật sẽ diệt được 100% tuyến trùng.
Phải dùng nước sạch để tưới nấm.
Trời nắng nóng phải thông thoáng nhà nuôi trồng, quét nước đọng ở nền nhà và có thể rắc vôi bột hoặc tưới nước vôi rồi để khô nền 1- 2 ngày.
2.9. Thu hoạch nấm Linh chi:
Khi viền trắng trên vành mũ quả thể nấm Linh chi không còn nữa và màu sắc mũ nấm và cuống nấm đồng nhất (màu nâu bóng) là đến tuổi thu hái được. Dùng dao hoặc kéo sắc cắt chân nấm sát bề mặt cổ nút, sau khi thu hái xong vết cắt được bôi nước vôi tôi để hạn chế sự xâm nhập của nấm mốc và vi khuẩn gây hại.
Nấm Linh chi nuôi trồng trên gỗ khúc có thể thu hoạch 3-5 đợt, năng suất nấm Linh chi đạt trên 23 kg nấm khô/01 tấn gỗ. Quả thể nấm Linh chi sau khi thu hái được vệ sinh sạch sẽ, phơi khô, sấy ở nhiệt độ 45 – 55oC đạt độ ẩm dưới 13%. Bảo quản nấm Linh chi khô nơi khô ráo, thoáng mát, sạch sẽ và tránh ánh sáng trực tiếp.
Tập huấn kỹ thuật trồng Nấm linh chi đỏ tại xã Mai Hoa, tỉnh Hà Tĩnh
Nguyễn Văn Thắng
