Diện tích rừng và đất lâm nghiệp ven biển toàn tỉnh Hà Tĩnh (đất rừng phòng hộ chắn sóng, chắn gió chắn cát) hiện có khoảng 2.272 ha, trong đó: Rừng phòng hộ chắn sóng 1.396,8 ha (rừng trồng 702,2 ha, đất chưa có rừng 313,1 ha, đất khác 381,4 ha); Rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát 875,2 ha (rừng trồng 677,4 ha, đất chưa có rừng 154,3 ha, đất khác 43,5 ha). Trong đó, có hơn 700 ha rừng ngập mặn, tập trung dọc cửa sông lớn như: Cửa Hội, Cửa Sót, Cửa Nhượng, Cửa Khẩu…. Hệ sinh thái rừng ngập mặn Hà Tĩnh phong phú với nhiều loài động thực vật thuỷ sinh có giá trị kinh tế cao. Rừng ngập mặn chủ yếu là các cây mắm, đước, sú vẹt, trang, bần… Ngoài tạo cảnh quan môi trường biển, rừng tránh gió cho tàu thuyền của ngư dân, chắn sóng, triều cường, bảo vệ tuyến đê biển. Rừng ngập mặn nếu phát triển tốt sẽ góp phần giúp chống lại thiên tai, giảm xói lở và bảo vệ đất, giảm ô nhiễm, hạn chế các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu và bảo vệ sinh kế cho người dân.
Trong những năm qua việc phát triển rừng tại vùng ven biển trên địa bàn tỉnh đã được quan tâm thông qua các Chương trình dự án như 661, các chương trình của Hội chữ thập đỏ, các dự án trồng cây chắn sóng bảo vệ đê biển, chương trình biến đổi khí hậu, tăng trưởng xanh, quản lý nguồn nước, Dự án Hiện đại hoá ngành lâm nghiệp tăng cường tính chống chịu vùng ven biển Hà Tĩnh (FMCR) … bước đầu đã đưa được các loài cây thích ứng với điều kiện lập địa vùng cát ven biển như: Phi lao, Keo lưỡi liềm, Keo lá tràm và các loài cây rừng ngập mặn như: Mắm, Trang, Đước, Sú, Bần…
H1. Việc phát triển rừng ngập mặn trong thời gian qua đã được cấp cấp, các ngành, địa phương và người dân rất quan tâm
Trong số các chương trình, dự án đó thì có Dự án Quản lý nguồn nước tổng hợp và Phát triển đô thị trong mối liên hệ với biến đổi khí hậu tại tỉnh Hà Tĩnh (IWMC Hà Tĩnh) do Ban quản lý dự án Đầu tư XDCT dân dụng và công nghiệp tỉnh làm Chủ đầu tư đã trồng được 25 ha rừng ngập mặn tại xã Thạch Môn, Thạch Hạ (TP. Hà Tĩnh cũ), nay là phường Trần Phú, đã trồng năm 2018 (từ nguồn tài trợ không hoàn lại của Chính phủ Vương quốc Bỉ cho Dự án IWMC Hà Tĩnh và vốn đối ứng của địa phương). Dự án được triển khai trồng cây bần chua vào tháng 11 và hoàn thành trồng vào tháng 12 năm 2018. Sau khi trồng 2-3 tháng tỷ lệ cây sống đạt trên 95% thân cành đã đâm chồi, ra lá, cây tăng trưởng về chiều cao và đường kính gốc. Đến cuối tháng 5 và đầu tháng 6 năm 2019, cây vẫn sinh trưởng và phát triển tốt, tỷ lệ cây sống đạt khoảng 85-90%, trung bình cây cao từ 1,5 – 1,7m (cá biệt có những cây cao trên 2m); đường kính gốc đạt từ 3 – 5cm (một số cây có đường kính gốc lên đến 7- 8 cm); toàn bãi trồng cây phát triển đều, đẹp, đảm bảo mật độ theo quy định.
Rừng ngập mặn của Dự án ven sông Rào Cái sau khi trồng 5 tháng, cây trồng sinh trưởng và phát triển tốt…
Tuy nhiên, đến tháng 8/2019 bắt đầu xuất hiện tình trạng cây trồng bị loài giáp xác tấn công thông qua việc đục phá thân cây làm nơi trú ngụ (trung bình một cây có từ 10 – 30 cá thể giáp xác gây hại), chúng đục ngang thân cây đoạn từ gốc sát mặt đất lên phía trên khoảng 10cm, làm đứt ngang thân, dẫn đến cây chết hàng loạt. Quá trình thực hiện, các Chi cục chuyên ngành (Kiểm lâm, Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Thủy sản) đã phối hợp chặt chẽ với Ban quản lý dự án kiểm tra, theo dõi và có các văn bản khuyến cáo, hướng dẫn; ngày 28/5/2020, các đơn vị chuyên ngành tiếp tục phối hợp với Ban quản lý dự án kiểm tra thực tế hiện trường. Ngoài ra, trong vùng (khu vực lân cận, tiếp giáp với rừng trồng dự án) có khoảng hơn 20ha rừng trồng ngập mặn lâu năm hiện có, gồm các loài cây (Trang, Đước, Bần chua) hiện đang sinh trưởng và phát triển bình thường, chiều cao khoảng 3 – 5 m cũng phát hiện có khoảng 10 – 15% cây đang sống đã có loài giáp xác chân đều tấn công, xem xét các cây lâu năm đã chết loài giáp xác này đang tồn tại tương đối nhiều trong thân cây và gốc cây còn sót lại.
Các nhận định bước đầu xác định do sinh vật thuộc loài giáp xác Sphaeroma terebrans Bate, họ Sphaeromatids, bộ chân đều Isopoda, lớp Malacostraca. Loài giáp xác Sphaeroma terebrans Bate đục rễ, thân cây ngập mặn như đước, mắm, vẹt, bần… thành các lỗ có đường kính 0,4 – 0,6 cm làm nơi trú ẩn, sinh sản và bắt các sinh vật nhỏ sống phù du trong nước làm thức ăn. Loài giáp xác này không ăn mô cây ngập mặn, nhưng đục rễ, làm giảm khả năng sinh trưởng của rễ. Chế độ thủy triều tại khu vực trồng cây ngập mặn có ảnh hưởng lớn đến mức độ gây hại của Sphaeroma terebrans Bate. Khi trồng cây trên các vùng có thời gian ngập triều lâu, tảo và rêu mọc nhiều, cây ngập mặn sinh trưởng và phát triển kém, Sphaeroma terebrans Bate sinh trưởng mạnh, dẫn đến cây bị hại nặng. Loài sinh vật gây hại cây trồng nêu trên lần đầu xuất hiện, gây hại trên cây trồng lâm nghiệp, đối tượng sống và gây hại dưới nước, không nằm trong danh mục các đối tượng dịch hại gây hại thực vật tại Việt Nam. Hiện tượng cây chết như trên chưa có tiền lệ từ trước đến nay, các cơ quan chuyên ngành chưa có các nghiên cứu đặc tính sinh học, sinh thái học, quy luật phát sinh, phát triển cũng như hướng dẫn các biện pháp phòng trừ, đặc biệt là dùng thuốc hóa học đối với loài này cần phải có cơ sở khoa học, nghiên cứu xác định cụ thể (liên quan đến môi trường, nguồn lợi thủy sản…).
Hiện tượng cây rừng ngập mặn mới trồng bị các loài giáp xác tấn công
Song song với các nỗ lực của Ngành chuyên môn của tỉnh, UBND tỉnh Hà Tĩnh đã có Văn bản 4123/UBND-TH1 ngày 25/6/2020 gửi Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các Bộ ngành Trung ương đề nghị hướng dẫn, giúp đỡ hiện tượng sinh vật gây hại rừng ngập mặn. Trên cơ sở đó, Bộ đã có Văn bản số 7475/BNN-TCLN ngày 28/10/2020 gửi UBND tỉnh Hà Tĩnh về hướng dẫn, xử lý sinh vật gây hại rừng trồng ngập mặn ở tỉnh Hà Tĩnh. Nội dung văn bản này là kết quả của Đoàn khảo sát của các cơ quan chuyên môn thuộc Bộ (Cục Bảo vệ thực vật, Tổng cục Lâm nghiệp, Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam) phối hợp với các đơn vị chức năng của tỉnh Hà Tĩnh (Sở Nông nghiệp và PTNT, Chi cục Trồng trọt và BVTV, Chi cục Kiểm lâm, Ban QLDA trồng rừng ngập mặn) tiến hành kiểm tra, đánh giá thực tế tình hình sinh vật gây hại rừng trồng ngập mặn ở tỉnh Hà Tĩnh. Trong đó, bước đầu đã xác định Sinh vật gây hại thuộc loài giáp xác bộ chân đều (Sphaeroma terebrans Bate, họ Sphaeromatidae, bộ chân đều Isopoda), lớp giáp xác lớn Malacostraca. Loài này đã gây hại cây ngập mặn ở nhiều nước trên thế giới. Tại Việt Nam, loài S. terebrans được ghi nhận phân bố ở ven bờ biển từ năm 2005. Đối với Hà Tĩnh có khoảng 25ha rừng mới trồng năm 2018 và hơn 20 ha rừng trồng ngập mặn lâu năm bị loài giáp xác này gây hại với mật độ cao trên các loài cây: Bần, Đước, Trang. Từ năm 2019 đến nay, loài giáp xác này tiếp tục phát sinh gây hại trên cây trồng ngập mặn với mức độ ngày càng nghiêm trọng; nếu không có biện pháp xử lý, phòng trừ sớm sẽ có nguy cơ gây thiệt hại nặng cho rừng trồng ngập mặn của tỉnh Hà Tĩnh và lây lan ra các tỉnh ven biển vùng lân cận. Loài giáp xác này gây hại trên cây rừng ngập mặn mới xuất hiện, đồng thời chưa có các nghiên cứu đầy đủ và biện pháp phòng trừ có hiệu quả và đã đưa ra một số giải pháp để phòng trừ.
Các loài cây rừng ngập mặn lâu năm trong khu vực cũng bị gây hại…
Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và phát triển, thuộc Liên hiệp cá Hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam cùng với nhóm nghiên cứu đã triển khai thực hiện Đề tài nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu giải pháp tổng hợp để phòng trừ giáp xác gây hại rừng ngập mặn tỉnh Hà Tĩnh” trong thời gian 02 năm (từ tháng 12/2022 đến hết tháng 11/2024) trên địa bàn các huyện, thị xã (cũ) ven biển có diện tích rừng ngập mặn (Nghi Xuân, Thạch Hà, Cẩm Xuyên, thành phố Hà Tĩnh, Kỳ Anh, thị xã Kỳ Anh). Đơn vị đã tiến hành khảo sát, đánh giá thực tế và chỉ ra nhiều khu rừng ngập mặn ven biển tỉnh Hà Tĩnh đang có xu hướng suy giảm về diện tích, chất lượng rừng, bởi một trong những nguyên nhân là do nhóm sinh vật gây hại. Sự tàn phá của chúng âm thầm, trong một thời gian dài nên không được chú trọng, cho đến khi nhận thấy diện tích rừng ngập mặn chết hàng loạt (đặc biệt là diện tích ở rừng ngập mặn mới trồng và cả diện tích rừng lâu năm tại khu vực Thạch Hạ, Đồng Môn – TP Hà Tĩnh (cũ), Kỳ Hà – thị xã Kỳ Anh (cũ). Vì vậy, đây là vấn đề rất nan giải, bức xúc của địa phương cần giải quyết trong mục tiêu phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển Hà Tĩnh.
Ngày 14/12/2024, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Tĩnh đã phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và phát triển (đơn vị chủ trì thực hiện Đề tài) cùng các chuyên gia về ngành nông nghiệp đã nghiên cứu, chỉ ra nguyên nhân gây hại rừng ngập mặn tại Hà Tĩnh và đề xuất các phương án phục hồi rừng. Nhóm chuyên gia thực hiện kiểm tra, nghiên cứu tại 4 khu vực rừng ngập mặn ở cửa sông lớn Hà Tĩnh gồm: Cửa Hội, Cửa Sót, Cửa Nhượng và Cửa Khẩu. Nghiên cứu chỉ ra tổng diện tích rừng ngập mặn bị gây hại, có dấu hiệu chết, kém phát triển là gần 290/688ha. Kết quả bước đầu nghiên cứu tại các khu vực rừng ngập mặn ở Hà Tĩnh đã ghi nhận có 18 loài sinh vật gây hại thuộc 15 giống, 13 họ trong 7 bộ. Trong đó có 5 loài giáp xác gây hại chính, đặc biệt loài giáp xác chân đều được xác định là nguyên nhân chính khiến rừng ngập mặn bị chết.
Sau hơn 02 năm triển khai công trình đã hoàn thành các sản phẩm, báo cáo chuyên đề chính: (i) Điều tra và đánh giá sinh cảnh sống của loài sinh vật hại cây ngập mặn ở vùng nghiên cứu; (ii) Nghiên cứu một số tập tính dinh dưỡng và sinh sản của loài giáp xác vùng nghiên cứu; (iii) Nghiên cứu thử nghiệm một số biện pháp phòng trừ loài giáp xác gây hại trên cây ngập mặn; (iv) Tổng hợp, đề xuất giải pháp và biên soạn tài liệu hướng dẫn kỹ thuật phòng trừ loài giáp xác gây hại rừng ngập mặn tại Hà Tĩnh. Từ các kết quả điều tra, thí nghiệm, phân tích các chỉ số có luận chứng khoa học, Đề tài đã xác định được 03 loài giáp xác gây hại chính: Balanus amphitrite (Hà sun), Metopograpsus latifrons (Cáy), Sphaeroma terebrans (Giáp xác chân đều. Đưa ra các đặc điểm hình thái xác định các loại giáp xác gây hại rừng ngập mặn, mô tả hình thái, đặc điểm sinh dưỡng, vòng đời, đặc điểm kiếm ăn, mùa vụ phát triển, tập tính cư trú, sinh sản, loài cây rừng ngập mặn gây hại. Đồng thời, Đề tài cũng đã đưa ra 3 giải pháp (giải pháp kỹ thuật lâm sinh, giải pháp cơ học, giải pháp sinh học) bằng 7 biện pháp cụ thể (chọn giống cây trồng, thu gom, sử dụng cọc nhử, biện pháp hỗn hợp, rào cản vật lý, xua đuổi, thiên địch) để từ đó đưa ra các khuyến cáo, biên soạn các tài liệu hướng dẫn cách phòng trừ… Trong đó, cần đặc biệt cần chú trọng lựa chọn cây giống phù hợp với điều kiện tự nhiên, ít sâu bệnh như đước, bần chua, hạn chế sử dụng các loài trang cho khu vực có mức độ gây hại cao của giáp xác chân đều. Đối với các cây trồng đã bị gây hại cần thu gom xử lý, đặt các cọc thử, hộp bẫy và sơn quấn thân cây ngập mặn nhằm hạn chế sự tấn công của giáp xác. Ngoài ra, sử dụng vịt nuôi làm thiên địch hay dịch chiết từ cây mướp sáp cũng giúp hạn chế sự xâm nhập, lây lan và phá hủy cây rừng của các loài giáp xác.
Đến nay, hệ thống rừng ngập mặn khu vực sông Rào Cái đã dần dần ổn định và phát triển tốt và phát huy tác dụng, thông qua việc áp dụng một số giải pháp kỹ thuật, các sản phẩm nghiên cứu của Đề tài khoa học “Nghiên cứu Giải pháp tổng hợp để phòng trừ giáp xác gây hại rừng ngập mặn tỉnh Hà Tĩnh”, nhất là chú trọng giải pháp lựa chọn cây giống phù hợp với điều kiện tự nhiên, ít sâu bệnh như đước, bần chua, hạn chế sử dụng các loài trang cho khu vực có mức độ gây hại cao của giáp xác chân đều. Cùng với các kết quả nghiên cứu ở Hà Tĩnh và các địa phương ven biển khu vực miền Trung Việt Nam, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm đã ban hành Quyết định số 723/QĐ-LNKL ngày 31/12/2025 Ban hành Hướng dẫn kỹ thuật phòng, chống tổng hợp loài Giáp xác chân đều gây hại rừng ngập mặn ven biển khu vực miền Trung Việt Nam. Đây là tài liệu, cẩm nang quan trọng để các địa phương nói chung, Hà Tĩnh nói riêng, các tổ chức, cá nhân về biện pháp kỹ thuật phòng, chống tổng hợp để hạn chế sự gây hại của loài Giáp xác chân đều (Sphaeroma terebrans) đối với cây rừng ngập mặn, góp phần thực hiện hiệu quả công tác bảo vệ và phát triển rừng vùng ven biển trong thời gian tới.
. …và tạo ra nhiều giá trị, góp phần ứng phó với biến đổi khí hậu
Văn Thắng
