Chanh leo là cây trồng mới được đưa vào sản xuất ở nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh trong những năm gần đây. Nhờ khả năng cho thu hoạch sớm, giá trị kinh tế khá cao, cây chanh leo đã góp phần đa dạng hóa cơ cấu cây trồng, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là ở các vùng đồi gò, đất sản xuất kém hiệu quả.

Tuy nhiên, trong điều kiện khí hậu đặc thù của Hà Tĩnh với mùa mưa kéo dài, mưa lớn tập trung, độ ẩm không khí cao, xen kẽ các đợt nắng nóng gay gắt do ảnh hưởng của gió Lào, cây chanh leo rất dễ bị các đối tượng sâu, bệnh hại tấn công. Việc nhận biết sớm triệu chứng, nắm rõ đặc điểm phát sinh và gây hại của các loại dịch hại chính là cơ sở quan trọng giúp người sản xuất chủ động phòng trừ, hạn chế thiệt hại.

I. Nhóm bệnh hại do vi rút

1. Triệu chứng

Bệnh do vi rút trên cây chanh leo có biểu hiện rất đa dạng, thường gây hại trên nhiều bộ phận của cây:

• Trên ngọn: Ngọn non bị quăn queo, chùn lại, sinh trưởng kém.
• Trên lá: Lá non xuất hiện triệu chứng khảm vàng, loang lổ xanh – vàng; lá già bị nhăn nheo, phồng rộp, biến dạng.
• Trên quả: Quả nhỏ, méo mó, vỏ quả hóa bần, sần sùi; màu sắc vỏ quả chuyển từ xanh sang trắng hoặc vàng nhạt bất thường.

Các triệu chứng bệnh vi rút ở giai đoạn đầu thường khó nhận biết, dễ nhầm lẫn với hiện tượng cây bị côn trùng chích hút hoặc thiếu hụt dinh dưỡng, khiến người trồng chủ quan, không xử lý kịp thời.

2. Nguyên nhân

Bệnh do 6 loài vi rút thuộc 3 chi khác nhau gây ra, bao gồm:

• Chi Potyvirus: East Asian Passiflora virus (EAPV); Passionfruit Vietnam virus (PVNV); Telosma mosaic virus (TelMV).
• Chi Begomovirus: Papaya leaf curl virus (PaLCV); Euphorbia leaf curl virus (EuLCV).
• Chi Cucumovirus: Cucumber mosaic virus (CMV).

3. Đặc điểm lan truyền bệnh

Trong điều kiện sản xuất tại Hà Tĩnh, bệnh vi rút lan truyền chủ yếu qua ba con đường chính: nhân giống vô tính (cây giống mang mầm bệnh), môi giới truyền bệnh (rệp muội, bọ phấn trắng) và dụng cụ cắt tỉa không được khử trùng. Riêng vi rút CMV còn có khả năng lan truyền qua hạt giống.

• EAPV, PVNV, TelMV: Do rệp muội như Aphis gossypii, Myzus persicae truyền bệnh theo kiểu không bền vững.
• EuLCV, PaLCV: Do bọ phấn trắng (Bemisia tabaci) truyền bệnh theo kiểu bền vững tuần hoàn.
• CMV: Do rệp muội truyền, phổ ký chủ rộng, có thể lây lan nhanh trong điều kiện thời tiết ẩm, nhiều cây ký chủ phụ.

II. Nhóm bệnh hại do nấm

1. Bệnh đốm nâu (Alternaria alternata; Alternaria passiflorae)

Triệu chứng

• Trên lá: Xuất hiện các đốm tròn màu nâu đỏ, xung quanh có viền nâu sẫm, trên vết bệnh có các vòng đồng tâm. Khi bệnh nặng, nhiều vết liên kết làm rách lá.
• Trên quả: Vết bệnh là các đốm tròn màu nâu đỏ, lõm xuống, giữa vết bệnh già xuất hiện lớp nấm màu đen; bệnh nặng làm quả thối và rụng sớm.

Đặc điểm phát sinh, gây hại

Bệnh phát sinh mạnh trong mùa mưa ở Hà Tĩnh, đặc biệt từ tháng 7 đến tháng 9, cao điểm vào tháng 8 – thời điểm mưa nhiều, ẩm độ cao trên 85%. Bệnh thường gây hại nặng trên các vườn trồng dày, tán lá rậm rạp, thoát nước kém.

2. Bệnh thối thân, thối quả (Phytophthora nicotianae)

Triệu chứng

• Trên quả: Vết bệnh xuất phát từ phần đáy quả, lan nhanh tạo các vòng đồng tâm màu nâu đậm – nhạt rõ rệt; quả thối hoàn toàn trong điều kiện ẩm ướt.
• Trên lá, thân: Vết bệnh lớn, màu xanh xám; bệnh lây lan nhanh xuống cành, thân và rễ, làm cây chết hàng loạt.

Đặc điểm phát sinh, gây hại

Bệnh phát sinh mạnh trong các tháng mưa lớn ở Hà Tĩnh (tháng 7–9), đặc biệt trên các vườn chanh leo trồng ở chân đất thấp, thoát nước kém, không được cắt tỉa, vệ sinh thường xuyên.

3. Bệnh thối gốc, phình thân (Fusarium solani)

Triệu chứng

Phần gốc thân bị phình to bất thường, xuất hiện các vết hằn sẫm màu. Khi cắt ngang thân, mô dẫn bị thâm nâu. Về sau, thân nứt dọc, thối hoàn toàn, trên bề mặt xuất hiện lớp nấm trắng và các chấm đỏ nâu.

Đặc điểm phát sinh, gây hại

Bệnh thường phát sinh trên các vườn chanh leo bị úng nước kéo dài, nhất là sau chu kỳ thu hoạch năm đầu để lưu gốc. Bệnh gây chết cây nhanh, khó phục hồi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất năm sau.

4. Bệnh thán thư (Colletotrichum gloeosporioides)

Triệu chứng

Bệnh gây hại trên lá, thân, cành và quả:

• Trên lá: Vết bệnh ban đầu nhỏ, màu nâu, sau lan rộng, gây cháy lá và rụng lá.
• Trên thân, cành: Vết bệnh dạng loét, gây chết ngọn, rụng hoa và quả non.
• Trên quả: Vết bệnh lõm, màu xám hoặc nâu đậm, khi chín các vết liên kết làm quả thối nhanh.

Đặc điểm phát sinh, gây hại

Bệnh phát triển mạnh trong điều kiện nhiệt độ cao (28–30°C), ẩm độ lớn, mưa nhiều – rất phổ biến ở Hà Tĩnh từ tháng 4 đến tháng 11, cao điểm vào các tháng 6, 7, 8. Những vườn bón thừa đạm, chăm sóc kém, cây sinh trưởng yếu thường bị bệnh gây hại nặng.

Trong điều kiện khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều của Hà Tĩnh, các bệnh hại trên cây chanh leo có xu hướng phát sinh sớm, lây lan nhanh và gây hại nặng nếu không được quản lý tốt. Vì vậy, người trồng chanh leo cần đặc biệt chú trọng khâu chọn giống sạch bệnh, làm đất cao ráo, thoát nước tốt, trồng với mật độ hợp lý, cắt tỉa thông thoáng và theo dõi vườn thường xuyên để phát hiện sớm, xử lý kịp thời các đối tượng sâu, bệnh hại, góp phần nâng cao hiệu quả và tính bền vững của mô hình trồng chanh leo trên địa bàn tỉnh./.

Hữu Ngọc