Ô nhiễm không khí từ lâu đã không còn là câu chuyện riêng của các siêu đô thị như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh. Tại Hà Tĩnh, cùng với tốc độ công nghiệp hóa nhanh chóng và sự bành trướng của các khu kinh tế điểm hình, bầu khí quyển địa phương đang phải gánh chịu những áp lực không hề nhỏ. Nhận diện đúng nguyên nhân, đo lường thấu đáo hậu quả là chìa khóa cốt lõi để bảo vệ sức khỏe nhân dân và giữ gìn môi trường sống bền vững.

Tiếng chuông cảnh báo từ bầu khí quyển

Nhìn một cách tổng quan dưới góc độ khoa học môi trường, ô nhiễm không khí là sự biến đổi lớn trong thành phần của khí quyển do khói, bụi, hơi độc hoặc các chất lạ. Sự biến đổi này làm suy giảm tầm nhìn, gây ra mùi khó chịu và trực tiếp đe dọa đến sự sống của con người cũng như hệ sinh thái. Trên bản đồ quan trắc những năm gần đây, chỉ số chất lượng không khí (AQI) tại một số khu vực trọng điểm của Hà Tĩnh đã có những thời điểm chạm ngưỡng “Kém” và “Xấu”, phát đi tín hiệu cảnh báo nghiêm túc về môi trường tầng thấp.

Chỉ số chất lượng không khí (AQI) tại một số khu vực kinh tế trọng điểm đang đòi hỏi hệ thống quan trắc và giám sát liên tục.

Hậu quả của thực trạng này đối với sức khỏe con người là vô cùng rõ rệt nhưng lại diễn ra một cách âm thầm. Các hợp chất khí độc hại như sulfur dioxide (SO2​), nitrogen dioxide (NO2​), carbon monoxide (CO) khi phát thải ra môi trường sẽ gây kích ứng mạnh mẽ lên niêm mạc đường hô hấp, là tác nhân hàng đầu dẫn đến các bệnh lý viêm phế quản cấp và mạn tính, hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).

Nguy hại hơn cả là sự xuất hiện của bụi mịn PM2.5​ – những hạt bụi có đường kính siêu nhỏ, dễ dàng vượt qua các túi lọc tự nhiên của mũi và họng để thâm nhập sâu vào tận phế nang phổi. Từ đây, chúng lọt vào hệ tuần hoàn máu, kích hoạt các phản ứng viêm mạch máu, làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, dẫn đến các tai biến nguy hiểm như nhồi máu cơ tim hay đột quỵ. Không dừng lại ở con người, ô nhiễm khí thải khi gặp hơi nước trong mây còn kết tủa thành mưa axit, làm suy thoái các vùng đất canh tác, làm chết các dải rừng phòng hộ và ăn mòn các công trình hạ tầng kỹ thuật của địa phương.

Giải phẫu các nguồn phát thải thực tế tại Hà Tĩnh

Đi sâu vào thực tiễn địa bàn tỉnh Hà Tĩnh, có thể thấy nguồn gây ô nhiễm không khí không đến từ một phía mà là sự cộng hưởng phức tạp của các yếu tố công nghiệp, giao thông, tập quán sinh hoạt và cả quy luật khí hậu đặc thù của dải đất miền Trung.

“Sức nóng” từ các trung tâm công nghiệp nặng Hà Tĩnh là nơi đặt Khu kinh tế Vũng Áng – một trong những trung tâm công nghiệp lớn nhất cả nước với tổ hợp gang thép Formosa và hệ thống các nhà máy nhiệt điện than quy mô lớn. Quá trình vận hành, đốt cháy hàng triệu tấn than đá và quặng nguyên liệu mỗi năm tại đây giải phóng ra một lượng khí thải SO2​, NOx​ và tro bụi khổng lồ. Mặc dù các doanh nghiệp lớn đã đầu tư hệ thống lọc bụi tĩnh điện và khử lưu huỳnh hiện đại, song áp lực tích tụ chất thải vào không khí xung quanh vùng lõi công nghiệp vẫn là một bài toán hóc búa, đòi hỏi sự giám sát nghiêm ngặt, liên tục của các cơ quan quản lý. Bên cạnh đó, sự phát triển của các nhà máy xi măng, các cơ sở sản xuất vật liệu xây dựng và các làng nghề thủ công (như làng nghề mộc, tái chế) nằm đan xen trong các khu dân cư cũng liên tục xả khói bụi thô ra môi trường xung quanh.

 Hoạt động sản xuất công nghiệp quy mô lớn tại Khu kinh tế Vũng Áng đặt ra bài toán lớn trong việc kiểm soát dòng phát thải khí quyển.

Áp lực từ hạ tầng giao thông và các công trường xây dựng, với vị trí là trục huyết mạch giao thông của cả nước, Hà Tĩnh có lưu lượng xe khách, xe tải đường dài, đặc biệt là xe container tải trọng nặng chạy qua Quốc lộ 1A và đường Hồ Chí Minh vô cùng đậm đặc. Hệ thống xe sử dụng nhiên liệu dầu diesel cũ kỹ xả ra lượng khói đen chứa nhiều bụi mịn và hydrocacbon chưa cháy hết. Thêm vào đó, việc triển khai thi công các dự án hạ tầng lớn như cao tốc Bắc – Nam đoạn qua Hà Tĩnh hay các khu đô thị mới, nếu công tác che chắn không đảm bảo và xe chở đất cát không được rửa sạch trước khi ra đường, sẽ làm bụi cuốn theo gió bám bẩn toàn bộ các trục giao thông lớn.

Tập quán sinh hoạt và nông nghiệp vùng ven, một nguyên nhân thực tế rất đáng quan ngại tại Hà Tĩnh chính là thói quen sản xuất nông nghiệp truyền thống. Sau mỗi mùa vụ thu hoạch lúa vụ Xuân và vụ Hè Thu, dọc các cánh đồng lớn tại Thạch Hà, Cẩm Xuyên, Đức Thọ, người dân vẫn giữ thói quen đốt rơm rạ ngay tại ruộng. Hoạt động này tạo ra những làn khói trắng đặc quánh, chứa hàm lượng lớn khí CO,CO2​ và bụi tro lơ lửng bám sát mặt đất, làm giảm tầm nhìn nghiêm trọng của các phương tiện giao thông và tấn công trực tiếp vào hệ hô hấp của các khu dân cư lân cận. Tại các vùng nông thôn sâu, việc sử dụng củi đốt hay bếp than tổ ong trong sinh hoạt hàng ngày vẫn còn tồn tại, góp phần làm ô nhiễm không khí cục bộ trong từng ngõ xóm.

 Thói quen đốt rơm rạ tự phát sau mùa thu hoạch tại các vùng nông thôn tạo ra những màn khói bụi đậm đặc gây ô nhiễm tầng thấp.

Yếu tố khí hậu cũng “tiếp tay” cho ô nhiễm, bên cạnh tác nhân nhân tạo, đặc trưng thời tiết của Hà Tĩnh cũng làm trầm trọng thêm tình hình. Vào mùa hè, gió Tây Nam (gió Lào) thổi mạnh, khô nóng, cuốn theo cát bụi từ các bãi dải ven biển vào đất liền. Ngược lại, vào những tháng mùa đông, hiện tượng nghịch nhiệt xảy ra khi lớp không khí lạnh tràn về đè lên lớp không khí ấm sát mặt đất. Hiện tượng này đóng vai trò như một chiếc “mũ kính” khổng lồ, giữ chặt toàn bộ khói bụi phát thải từ xe cộ, nhà máy không cho chúng bốc hơi lên cao, khiến bầu không khí tại các khu vực đô thị như TP. Hà Tĩnh hay thị xã Kỳ Anh trở nên ngột ngạt vào sáng sớm.

Kiến nghị giải pháp vì một bầu trời xanh bền vững

Để bảo vệ môi trường không khí, bảo vệ sức khỏe cho thế hệ hôm nay và mai sau, Hà Tĩnh cần triển khai một chiến lược toàn diện, đi từ chính sách vĩ mô đến những hành động thực tế của cộng đồng:

Thứ nhất, thắt chặt hệ thống giám sát tự động và áp dụng chế tài nghiêm khắc: Tỉnh cần tiếp tục đầu tư, mở rộng mạng lưới các trạm quan trắc không khí tự động liên tục tại các khu công nghiệp, đô thị. Dữ liệu quan trắc phải được công khai minh bạch để người dân theo dõi. Đồng thời, kiên quyết xử phạt, tạm dừng hoạt động đối với bất kỳ doanh nghiệp nào có hệ thống xử lý khí thải không đạt chuẩn hoặc cố tình xả trộm khí thải ra môi trường.

Thứ 2, xanh hóa hạ tầng giao thông và kiểm soát bụi xây dựng: Khuyến khích người dân dịch chuyển sang sử dụng các phương tiện giao thông thân thiện như xe máy điện, ô tô điện; quy hoạch và phát triển hệ thống cây xanh, dải hạ tầng xanh dọc các tuyến quốc lộ và trong lòng các khu đô thị để cản bụi. Các công trường thi công bắt buộc phải thực hiện phun nước dập bụi, che chắn bạt đúng quy định pháp luật môi trường.

Thứ 3, xóa bỏ nạn đốt rơm rạ bằng giải pháp kinh tế tuần hoàn: Các cơ quan Khuyến nông địa phương cần đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn và hỗ trợ người nông dân tiếp cận các loại chế phẩm sinh học xử lý rơm rạ thành phân bón hữu cơ ngay tại ruộng, hoặc thu gom rơm rạ phục vụ công nghiệp trồng nấm, chăn nuôi. Cần có chế tài nghiêm cấm và xử lý các hành vi đốt rơm rạ gây mất an toàn giao thông trên các trục đường lớn.

Thứ 4, nâng cao nhận thức cộng đồng từ gia đình: Vận động nhân dân từ bỏ hoàn toàn việc sử dụng than tổ ong, hạn chế đốt vàng mã, thay thế bằng các thiết bị điện, năng lượng mặt trời trong sinh hoạt nhằm giảm thiểu nguồn thải độc hại tại chỗ.

Bầu không khí trong lành không phải là thứ tài nguyên vô tận để chúng ta vô tư khai thác hay làm tổn hại mà không cần hoàn trả. Phát triển kinh tế công nghiệp, hiện đại hóa đô thị là mục tiêu quan trọng, nhưng cái giá phải trả không bao giờ được phép là sức khỏe và lá phổi của người dân. Đã đến lúc các cấp chính quyền, doanh nghiệp và mỗi người dân Hà Tĩnh cần hành động quyết liệt, có trách nhiệm hơn nữa để bảo vệ môi trường khí quyển, trả lại bầu trời xanh trong lành cho dải đất miền Trung đầy nắng gió./.

                                                                            Nguyễn Hữu Ngọc- Giám đốc Trung tâm