Trong bối cảnh nhiều đối tượng nuôi thủy sản truyền thống đang chịu áp lực ngày càng lớn từ ô nhiễm môi trường, dịch bệnh và biến động thị trường, việc tìm kiếm mô hình sản xuất mới, giá trị cao, thân thiện sinh thái trở thành yêu cầu cấp thiết. Tại Hà Tĩnh, mô hình nuôi trai nước ngọt lấy ngọc do Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh chủ trì triển khai đang cho thấy những tín hiệu tích cực, mở ra hướng đi mới trong chuyển dịch cơ cấu nuôi trồng thủy sản theo hướng công nghệ và giá trị gia tăng.

Trên thế giới, nghề nuôi trai nước ngọt lấy ngọc phát triển mạnh tại nhiều quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ, Ấn Độ… với sản lượng chiếm khoảng 70% thị phần ngọc trai toàn cầu. Trong khi đó tại Việt Nam, dù có hệ thống sông ngòi, ao hồ phong phú, nguồn trai bản địa đa dạng, nghề nuôi trai lấy ngọc vẫn chủ yếu dừng ở quy mô nhỏ, mang tính thử nghiệm, chưa hình thành ngành sản xuất hàng hóa rõ nét.

Đại biểu tham quan, đánh giá mô hình nuôi trai nước ngọt lấy ngọc tại hội thảo Dự án

Hà Tĩnh hiện có hơn 4.600 ha diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, phần lớn vẫn tập trung vào các đối tượng nuôi truyền thống với giá trị kinh tế chưa cao, hiệu quả sử dụng mặt nước còn hạn chế. Một số loài trai nước ngọt bản địa chủ yếu bị khai thác làm thực phẩm, chưa được khai thác đúng tiềm năng giá trị, thậm chí có nguy cơ suy giảm do khai thác tự nhiên và tác động môi trường. Từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật để phát triển nghề nuôi trai lấy ngọc được xem là hướng đi giàu triển vọng.

Dự án “Ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ xây dựng mô hình chọn con giống và nuôi trai nước ngọt lấy ngọc tại thành phố Hà Tĩnh” được triển khai từ tháng 10/2023 đến tháng 3/2026 tại phường Trần Phú (trước đây là xã Đồng Môn), với quy mô 2 ha mặt nước. Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh là đơn vị chủ trì, phối hợp thực hiện cùng Công ty TNHH Thương mại tổng hợp dịch vụ Hoàn Mỹ. Mục tiêu của dự án là tiếp nhận, hoàn thiện và làm chủ quy trình kỹ thuật từ chọn giống, nuôi vỗ, cấy nhân đến nuôi tạo ngọc trong điều kiện thực tế địa phương, làm cơ sở khoa học cho việc nhân rộng mô hình.

Ngay từ đầu, dự án được đầu tư tương đối bài bản về hạ tầng kỹ thuật. Hệ thống gồm 8 bể dưỡng trai sau cấy nhân với tổng thể tích 80 m³, phòng cấy nhân tế bào, phòng chờ kỹ thuật và 2 ao nuôi được cải tạo, lắp đặt bè phao nổi treo lồng trai. Các chỉ tiêu môi trường nước như nhiệt độ, pH, độ kiềm, khí độc được theo dõi định kỳ, giúp duy trì điều kiện ổn định cho trai sinh trưởng và hình thành ngọc.

Tổng sản lượng toàn mô hình ước đạt khoảng 19.825 viên ngọc, bình quân gần 2 viên ngọc/con trai sống đến thời điểm thu hoạch

Song song với đầu tư cơ sở vật chất, dự án đặc biệt chú trọng yếu tố con người. Bốn kỹ thuật viên trực tiếp tham gia đã được đào tạo chuyên sâu về kỹ thuật cấy nhân tế bào, chọn giống và nuôi trai nước ngọt lấy ngọc tại Ninh Bình. Sau đào tạo, đội ngũ này có thể thực hiện thành thạo quy trình kỹ thuật, chủ động triển khai tại chỗ, giảm phụ thuộc vào chuyển giao bên ngoài.

Sau gần 28 tháng triển khai, mô hình đã ghi nhận nhiều kết quả khả quan. Tổng cộng 18.000 con trai đen cánh dày, trọng lượng từ 0,25–0,3 kg/con được lựa chọn đưa vào nuôi vỗ trước khi cấy nhân, tỷ lệ sống đạt 95,5%. Ở giai đoạn dưỡng sau cấy nhân trong bể xi măng 15 ngày, tỷ lệ sống đạt 81%. Giai đoạn nuôi vỗ trong ao 4 tháng đạt 89% và giai đoạn nuôi tạo ngọc đến thu hoạch đạt hơn 80%. Các chỉ số này đều cao hơn yêu cầu kỹ thuật đặt ra ban đầu.

Theo dõi tăng trưởng, sau khoảng 24 tháng nuôi, trọng lượng trai tăng bình quân trên 64 gram mỗi con. Kết quả kiểm tra cho thấy trai bắt đầu phủ ngọc sau vài tháng cấy nhân, lên màu rõ từ tháng thứ 6–7 và đạt chất lượng tốt sau 22–24 tháng nuôi. Ngọc thu hoạch có kích cỡ phổ biến từ 7–11 mm, độ dày lớp xà cừ đạt 0,5–1 mm, màu ánh tím đặc trưng, đáp ứng yêu cầu chế tác trang sức.

Đến cuối năm 2025, mô hình đã thu hoạch đợt 1 với 6.600 con trai, thu được 12.845 viên ngọc. Dự kiến đợt 2 thu hoạch từ 3.356 con, cho khoảng gần 7.000 viên. Tổng sản lượng toàn mô hình ước đạt khoảng 19.825 viên ngọc, bình quân gần 2 viên ngọc/con trai sống đến thời điểm thu hoạch.

Theo hạch toán, tổng chi phí thực hiện mô hình khoảng 1,5 tỷ đồng; doanh thu dự kiến đạt trên 2,3 tỷ đồng; lợi nhuận khoảng 821 triệu đồng. So với nhiều đối tượng nuôi thủy sản nước ngọt truyền thống, đây là mức sinh lời đáng khích lệ. Đáng chú ý, nuôi trai lấy ngọc không sử dụng thức ăn công nghiệp và hóa chất, tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên trong nước, góp phần cải thiện môi trường ao nuôi.

Ngoài giá trị từ ngọc trai, các sản phẩm phụ như thịt trai, vỏ trai sau thu hoạch cũng được tận dụng để chế biến thực phẩm, làm hàng thủ công mỹ nghệ, mở ra hướng gia tăng giá trị và phát triển chuỗi sản xuất khép kín. Mô hình cũng tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương và có tiềm năng kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm nông nghiệp công nghệ cao.

Tại hội thảo đánh giá dự án, ông Bùi Phong An, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Tĩnh đánh giá cao kết quả triển khai, cho rằng mô hình có tính đổi mới và ứng dụng công nghệ rõ rệt. Ông đề nghị đơn vị thực hiện tiếp tục hoàn thiện quy trình kỹ thuật, chuẩn hóa các tiêu chí đánh giá chất lượng ngọc, đồng thời xây dựng định hướng phát triển sản phẩm theo chuỗi giá trị từ nuôi, chế tác đến thương mại.

Ông Trương Huy Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh phát biểu tại hội thảo

Ông Trương Huy Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Hà Tĩnh cho biết thời gian tới đơn vị sẽ tiếp tục theo dõi, hoàn thiện quy trình, xây dựng tài liệu kỹ thuật chuẩn, tăng cường tập huấn và chuyển giao để từng bước nhân rộng mô hình tại các vùng có điều kiện tương đồng.

Theo bà Nguyễn Thị Hoài Thúy, Trưởng phòng Quản lý nuôi trồng thủy sản, Chi cục Thủy sản Hà Tĩnh, đây là đối tượng nuôi mới giàu tiềm năng, có thể phát triển thành sản phẩm đặc sản. Bà đề xuất tăng cường quan trắc môi trường nước, kiểm soát nguồn giống đầu vào, áp dụng quy trình kỹ thuật thống nhất, gắn với cấp mã số vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc nhằm tạo thuận lợi cho tiêu thụ.

Đại diện Công ty TNHH Thương mại tổng hợp dịch vụ Hoàn Mỹ – đơn vị trực tiếp phối hợp thực hiện – cho biết thực tế triển khai cho thấy trai thích nghi tốt với điều kiện địa phương, tỷ lệ tạo ngọc đạt khả quan, kỹ thuật cấy nhân và chăm sóc đã có thể làm chủ. Doanh nghiệp kiến nghị tiếp tục được hỗ trợ kết nối thị trường, phát triển chuỗi sản phẩm từ ngọc trai đến chế tác và trải nghiệm tham quan, nâng cao giá trị gia tăng.

Lãnh đạo UBND phường Trần Phú cũng khẳng định sẽ tạo điều kiện về quỹ đất, phối hợp công tác tuyên truyền, vận động người dân tham gia nhân rộng mô hình khi đủ điều kiện kỹ thuật.

Từ kết quả bước đầu, có thể thấy mô hình nuôi trai nước ngọt lấy ngọc tại Hà Tĩnh không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn tạo thêm cơ sở khoa học và thực tiễn cho định hướng phát triển thủy sản công nghệ cao. Nếu tiếp tục được hoàn thiện quy trình, xây dựng thương hiệu, gắn sản xuất với chế tác và du lịch trải nghiệm, đây hoàn toàn có thể trở thành ngành nghề mới, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững.

Ánh Nguyệt